In 2035 zal de bouw van de nieuwe Utrechtse wijk Rijnenburg van start gaan, een gebied dat diep geworteld is in geschiedenis. Onder het oppervlak liggen archeologische schatten uit zowel de Romeinse tijd als de middeleeuwen. Een team van studenten van de research master Ancient, Medieval and Renaissance Studies van de Universiteit Utrecht onderzocht hoe deze historische rijkdom kan bijdragen aan de sociale cohesie van toekomstige bewoners.
In hun onderzoek binnen de cursus Cultural Transfer III, betogen studenten Paula Hage, Lorenzo Martelli en Marloes Neijens dat erfgoed een unieke kans biedt om identiteit en samenhang binnen een gemeenschap te versterken. Paula Hage legt uit: “Elke gemeenschap heeft een verhaal nodig, een gedeeld narratief dat mensen verbindt. Voor Rijnenburg kunnen we het rijke verleden benutten om een gevoel van continuïteit en verbondenheid te creëren.”
De Rijnenburgse geschiedenis begint bij de Romeinen. Toen was er een diverse gemeenschap van nieuwe boeren-kolonisten, verbonden met de Romeinse grens (limes) waar Utrecht zijn wortels heeft. “Dat is een verhaal waar toekomstige bewoners zich makkelijk in kunnen herkennen. Het is aan ons om te bedenken hoe we voor die bewoners een gevoel van samenhang kunnen creëren aan de hand van wat er in de grond zit, voor hen als Utrechter, en als Rijnenburger.”
Vlnr: studenten Marloes Neijens, Paula Hage, Lorenzo Martelli van de UU en Erik Graafstal, gemeentelijk archeoloog bij de gemeente Utrecht.
Risico van misrepresentatie
“Romeinse geschiedenis wordt vaak geassocieerd met oorlogen en grensconflicten”, vertelt Paula Hage, “maar dat werkt polarisatie in de hand.” De studenten benadrukken dat de geschiedenis van het alledaagse leven een laagdrempelige manier biedt om bruggen te slaan tussen verschillende culturen. Dit sluit aan bij moderne erfgoedtheorieën, waarin de nadruk ligt op het vermijden van polariserende grote verhalen.
Hage: “Wij willen juist verhalen vertellen die verbinden. Door te kijken naar dagelijkse gebruiken kunnen we gesprekken openen. Bijvoorbeeld door bewoners mee te geven wat de Romeinen aten. Daar kan je vragen bij stellen, zoals: wat kookt jouw familie? Wat eet jij? Dat prikkelt nieuwsgierigheid en empathie.”
Onderzoek Paula Hage (Klik voor grotere weergave)
Levende historie in de wijk
Die nieuwsgierigheid prikkelen de studenten verder met de opties die ze uitwerkten om de historie tot leven te laten komen in de wijk. Zo ontwierp Paula Hage een idee voor een participatieve erfgoedmarkt. Op de jaarlijkse markt worden duurzame lokale en regionale producten uitgestald en kunnen bewoners de geschiedenis letterlijk proeven en ervaren.
“Als wat nu in de grond ligt terugkomt in de wijk die erbovenop gebouwd wordt, krijg je een mooie verbinding tussen verleden, heden en toekomst.”
Medestudent Marloes Neijens stippelde een plan uit voor verschillende fascinerende wandelroutes door de wijk. Zoals een route met Romeins thema, die de loop van de Romeinse rivier volgt en leidt door het Stroomrugpark. Een andere, uitgebreide wandelroute rond de middeleeuwse geschiedenis begint bij ridderhofstad Rijnenburg en volgt de Ringkade naar de 11e-eeuwse landbouwgrond in het noorden van Rijnenburg. Het pad loopt vervolgens langs de Meerndijk en de Nedereindseweg terug naar het beginpunt.
Onderzoek Marloes Neijens (Klik voor grotere weergave)
Ook archeologische vondsten krijgen mogelijk een plek op de wandeltrajecten, bijvoorbeeld zichtbaar onder glazen platen waar je overheen kunt lopen, of zelfs geïntegreerd in multifunctionele picknicktafels. Tot slot oppert Marloes Neijens dat de routes verder verrijkt kunnen worden met kunst (geïnspireerd op de geschiedenis van Rijnenburg), geocaching en georganiseerde rondleidingen. Groepsactiviteiten zoals laatstgenoemde stimuleren bovendien het vormen en versterken van het gemeenschapsgevoel. Het centrale idee achter alle plannen is om erfgoed tastbaar en toegankelijk te maken, zonder het op te dringen.
Lorenzo Martelli stortte zich op het vraagstuk van de (mentale) verbinding van Rijnenburg met Utrecht. Hij bedacht zich dat een toekomstige metrolijn daarvoor unieke kansen zou bieden. Grote aantallen mensen maken er dagelijks gebruik van en brengen wachttijd door op de stations. Waarom die dan niet gebruiken als presentatiepunten voor archeologie en erfgoed van Rijnenburg? Juist de historische relaties tussen stad en ommeland zou daarbij een thema kunnen zijn.
Rome metro station San Giovanni (Metro C)
Balans tussen trots en inclusiviteit
Belangrijk is het creëren van een inclusief verhaal dat ook resoneert bij bewoners met een niet-westerse achtergrond. “Erfgoed biedt een deur naar het verleden, maar het is essentieel om dat verleden zo te presenteren dat iedereen zich erdoor aangesproken voelt”, zegt Paula Hage. “De Romeinen waren bijvoorbeeld een heel diverse samenleving, met soldaten uit Afrika, Engeland en de Balkan.” Dit laat zien dat multiculturele gemeenschappen van alle tijden zijn.
“Erfgoed biedt een deur naar het verleden, maar het is essentieel om dat verleden zo te presenteren dat iedereen zich erdoor aangesproken voelt”
Naast de praktische aanbevelingen voor Rijnenburg, biedt dit project een model voor hoe erfgoed geïntegreerd kan worden in andere bouwprojecten in Nederland. Volgens Hage heeft het team geleerd hoe belangrijk het is om toekomstige bewoners hierbij te betrekken: “Het gaat erom iets te creëren dat zij kunnen overnemen en voortzetten. Dat maakt erfgoed levend en relevant. Als wat nu in de grond ligt terugkomt in de wijk die erbovenop gebouwd wordt, krijg je een mooie verbinding tussen verleden, heden en toekomst.”
Het project illustreert hoe erfgoed niet alleen een verbinding met het verleden biedt, maar ook een perspectief schetst voor de toekomst. Zoals Paula Hage concludeert: “De geschiedenis laat zien dat verandering een constante is, maar dat de mens altijd de mens blijft. Dat is een hoopvol beeld om mee te nemen in de wijkontwikkeling.” Rijnenburg kan een levend voorbeeld worden van hoe verleden, heden en toekomst elkaar kunnen versterken.
Vlnr. Marloes Neijens, Paula Hage, Lorenzo Martelli, studenten van research master Ancient, Medieval and Renaissance Studies aan de UU
Links
Poster onderzoek Marloes Neijens Interactive Walking Trails & Treasure Hunts
Poster onderzoek Paula Hage: Poster CT3 – (Dutch and English version)
Poster onderzoek Lorenzo Martelli: Poster Rijnenburg Martelli
Bouwen met Erfgoed is een project van de gemeente Utrecht, architectuurcentrum AORTA en verschillende kennispartners. Doel is de archeologische waarde van het gebied vroegtijdig in kaart te brengen en de uitkomsten hiervan sturend te laten zijn bij toekomstige gebiedsontwikkelingen. Lees verder
Samenwerking UU en gemeente Utrecht
Deze onderzoeken zijn onderdeel van de cursus Cultural Transfer III van dr. Saskia Stevens (universitair hoofdocent bij de afdeling Geschiedenis van de Oudheid en Antieke Cultuur) binnen de research master Ancient, Medieval and Renaissance Studies. Er wordt gewerkt met Community Engaged Learning, een nieuwe praktijkgerichte aanpak waarbij studenten samenwerken en onderzoek doen met een maatschappelijke partner, in dit geval Erik Graafstal van de gemeente Utrecht met het project Erfgoed Rijnenburg. In deze uitwisseling nemen studenten de leiding, verkennen en gebruiken ze hun eigen expertise en vaardigheden en leren ze over een specifiek maatschappelijk vraagstuk.
