Datum: 17-12-2025
Vorig jaar werd de restauratie van De Lunetten afgerond. De oude verdedigingswerken lagen lange tijd verscholen in de gelijknamige wijk in Utrecht-Oost, maar zijn nu – in verschillende gedaanten – opnieuw tot leven gewekt. Voor onze serie In de schijnwerpers, over nieuwe en opvallende architectuur in Utrecht, spraken we met Jacqueline van Dam van Van Hoogevest Architecten over dit bijzondere project.
1. Wat sprak jullie het meest aan in deze opdracht en deze plek?
De opdracht voor de Lunetten paste ons als een handschoen: een bijzonder project dat voor een deel bestond uit restauratie maar dat ook vroeg om een nieuw ontwerp, en in Utrecht – een stad waar we als bureau een hechte band mee hebben.
De Lunetten zijn vier negentiende-eeuwse verdedigingswerken aan de oostkant van het Utrechtse centrum die in de loop der tijd langzaam maar zeker ‘vergeten’, vervallen en overgroeid zijn geraakt – veel bewoners van de stad weten waarschijnlijk niet dat ze bestaan. Toch zijn het gebouwen die een belangrijke rol spelen in de geschiedenis van de stad en van Nederland: de Lunetten zijn namelijk onderdeel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie en daarmee behorend tot het UNESCO Werelderfgoed, wat voor ons de opdracht een extra dimensie gaf. De vier monumentale forten – de kleinste van de Waterlinie – zijn daarbij ook militair erfgoed, een type project waar we ervaring mee hebben en graag aan werken.
Foto: Frank Hanswijk
“De restauratieopdracht voor de Lunetten was bijzonder omdat we hiermee een ‘vergeten’ plek terug konden geven aan de stad.”
Utrecht is een stad waar we al vele jaren betrokken zijn bij restauraties van bijzondere monumenten, zoals de Domkerk, het Stadhuis, het tegenovergelegen Magazijn de Zon en Dudoks Stadschouwburg aan het Lucas Bolwerk. De restauratieopdracht voor de Lunetten was bijzonder omdat we hiermee een ‘vergeten’ plek terug konden geven aan de stad.
Foto: Frank Hanswijk
2. Wat was het ontwerpconcept?
Toen we in 2020 de opdracht kregen voor de voorbereiding van de restauratie, waren de vier verdedigingswerken in zeer slechte staat. Voor een groot deel bestond het werk dus uit instandhouding en conservering van de Lunetten en de gebouwen die er onderdeel van zijn, in het bijzonder de kademuren; ook moest een deel van de begroeiing worden verwijderd.
Voor gebouw D op Lunetten II, is gekozen voor een bijzondere aanpak. Hier wordt het verhaal verteld van het verval, de natuur die het overneemt, waardoor gebouwen langzaam verweren totdat er alleen ruïnes overblijven. Tijdens het herstel bleek een deel van het metselwerk van gebouw D dusdanig los te zitten, dat het vanwege de veiligheid niet behouden kon blijven en verwijderd moest worden. De grotere openingen die hierdoor ontstonden, leverden een verrassend beeld op; opeens was de ‘werking’ van de Nieuwe Hollandse Waterlinie van buitenaf zichtbaar – met de gewelvenstructuur van de forten, die normaal gesproken verborgen blijft achter gesloten muren. Besloten werd om deze ontstane muuropeningen als dusdanig te behouden en te voorzien van glaspuien in een stalen kozijn. Hierdoor is een mooie functionele binnenruimte ontstaan met veel daglicht. Het ruïneuze metselwerk is afgedekt met een soft capping. Dit is een natuurlijk materiaal dat het metselwerk beschermd tegen verdere inwatering en dus tegen verder verval.
Foto: Frank Hanswijk
Deze aanpak, waarbij we zoeken naar een oplossing die maatwerk is binnen de context, is onze specialiteit. Steeds willen we daarbij een dialoog voeren tussen oud en nieuw. Zo hebben de nieuw toegevoegde lagen dus altijd een relatie met het bestaande. Dit komt bijvoorbeeld terug in de driedeling van de nieuwe glaspuien, die geënt is op de opzet van de oude gevelopeningen, waarin oorspronkelijk ook drie kleine raampjes zaten. We vinden het ook heel fijn om onze erfgoedkennis te kunnen combineren met het ontwerpen van nieuwe toevoegingen zodat we de brede expertise binnen ons bureau volledig gebruiken.
Foto: Frank Hanswijk
“De open opzet biedt mensen een unieke blik op de werking en het verhaal van de Nieuwe Hollandse Waterlinie.”
3. Wat was de grootste uitdaging in het proces?
Eén van de grootste uitdagingen, voor ons, was hoe we het verhaal van de Nieuwe Hollandse Waterlinie, en in het bijzonder van het behoud van deze linie, konden meenemen in ons ontwerp. Het behouden van een waterverdedigingslinie in een land vol water is namelijk een strijd tussen de elementen, een gevecht tussen wat er gebouwd is en de natuur. Doe je niets, dan verzakken en vervallen gebouwen, raken ze overgroeid en verdwijnen ze langzaam maar zeker – en dat is ook wat er gebeurde met de Nieuwe Hollandse Waterlinie en de Utrechtse Lunetten. Dit evenwicht is iets waar we heel lang naar hebben gezocht: hoe netjes gaan we restaureren en hoe ver gaan we in het tonen van het verval?
Foto: Frank Hanswijk
Daarnaast speelde ook de biodiversiteit van het gebied een belangrijke rol. In de Lunetten woonden onder andere een beschermde soort vleermuizen en de groene omgeving was een oase voor insecten. Eén van de voorwaardes van de restauratie was dus ook dat deze belangrijke, kwetsbare stadsecologie niet verstoord maar juist versterkt zou worden. Daarom zijn er ter vervanging van hun bestaande overwinteringsplekken bijvoorbeeld vleermuishotels ingemetseld in één van de kazematten van Lunet III; ook hebben we in diezelfde Lunet een bunker omgebouwd tot vleermuisbunker, met roosters waar de dieren aan kunnen hangen.
Foto: Frank Hanswijk
“Dit evenwicht is iets waar we heel lang naar hebben gezocht: hoe netjes gaan we restaureren en hoe ver gaan we in het tonen van het verval?”
4. Wat maakt de Lunetten tot een aanwinst voor de stad?
Met de restauratie van de Lunetten wordt een vergeten, wat verloren plek teruggegeven aan de bewoners van de stad. De vier verdedigingswerken zullen in de toekomst als het ‘Lunettenpark’ toegankelijk worden gemaakt voor het publiek; tegelijkertijd worden ze zo ook onderdeel van een groter geheel, een missende schakel in de groene zone langs de oostrand van de stad. Daarbij ontwerpen we voor meer dan alleen voor mensen, want ook de biodiversiteit krijgt een impuls.
Foto: Frank Hanswijk
Daarnaast wordt, door het openen van Gebouw D van Lunet II, de wereld achter de gesloten gevels zichtbaar voor de stad. Deze open opzet biedt mensen een unieke blik op de werking en het verhaal van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. We hopen dat mensen zich het project gaan toe-eigenen, dat ze zich verbonden gaan voelen met de plek en dat het gebied een succesvol, geliefd en groen park wordt voor de volgende generaties bewoners van Utrecht.
Projectdetails
Projectarchitect: Van Hoogevest Architecten
Opdrachtgever: Gemeente Utrecht
Aannemer: De Bonth van Hulten (Koninklijke VolkerWessels) en Gebr. Van Kessel
Meer informatie
https://www.vanhoogevest.nl/projecten/de-lunetten-utrecht
Over Van Hoogevest Architecten
Van Hoogevest Architecten is hét architectenbureau voor nieuwbouw, erfgoed, advies. Met maar één doel voor ogen: het Nederlands cultureel erfgoed van nu en van de toekomst conserveren én creëren. Ze werken altijd met respect voor natuur, oorsprong en omgeving. En met aandacht voor detail, functie en duurzaamheid. Zorgvuldige creativiteit noemen ze dat. Zo ontstaan gebouwen die niet alleen bestaan, maar iets toevoegen; gebouwen met waarde.
