IABR Stadsgesprek Utrecht #1: de gezonde stad & de mens

Maurice Hengeveld // 22-09-2015

#1 Stadsgesprek: interessante verkenning naar De Gezonde Stad

Wie zijn de actoren, wat is de opgave en welke rollen zijn er weggelegd binnen het thema de gezonde stad? Die vragen stonden centraal tijdens het ‘#1 Stadsgesprek: de gezonde stad & de mens’. Vragen die interessante inzichten opleverden omtrent de belangrijkste politieke en maatschappelijke krachtenvelden binnen de arena van de (gezonde) stedelijke ontwikkeling. Krachtenvelden die zullen moeten worden beïnvloed om tot het gewenste resultaat van de sociale inclusieve stad te komen. Eén van de reacties uit de zaal: ‘Is niet eigenlijk bovenal een brede sociaal-maatschappelijke innovatie gewenst?’

Belangrijke focus
Afgelopen maandag 7 september vond in het Utrechtse Stadhuis de eerste in een serie stadsgesprekken plaats rond het thema de gezonde stad. Georganiseerd door de Internationale Architectuur Biennale Rotterdam (IABR), Architectuurcentrum Aorta en de gemeente Utrecht vormen de gesprekken onderdeel van het IABR–Projectatelier Utrecht, één van de drie ateliers van IABR–2016 met als thema THE NEXT ECONOMY. Het Projectatelier Utrecht richt zich daarbij op de vraag welke innovatieve ruimtelijke strategieën in Utrecht kunnen bijdragen aan de ontwikkeling van een inclusieve, gezonde stad. In de snel groeiende Domstad, waar de ene grootschalige binnenstedelijke herontwikkeling nog niet is afgerond als de volgende zich alweer aandient, lijkt het thema gezonde stad voor menigeen soms ver te zoeken. Lijkt, want wel degelijk ligt er een belangrijke focus op gezonde verstedelijking en lopen er diverse ambitieuze programma’s tegelijk om daar een goede invulling aan te geven.

THE NEXT ECONOMY
‘Als verreweg het grootste deel van de productie van welvaart in de stad plaatsvindt en we tegelijkertijd de overgang moeten realiseren naar een groene economie, wat betekent dat dan voor de ruimtelijke opgave? Hoe kunnen we samenleving en individu, productie en consumptie, middelen en grondstoffen, ruimtegebruik en territorium opnieuw op elkaar afstemmen en vanuit het ontwerp inspelen op de transities die de wereld ingrijpend zullen veranderen?’ Deze vragen vormen het vertrekpunt voor IABR–2016, dat als thema dan ook heel toepasselijk THE NEXT ECONOMY heeft. Hoofdcurator van deze zevende editie van de IABR is Maarten Hajer: hoogleraar Bestuur & Beleid aan de UvA en voormalig directeur Planbureau voor de Leefomgeving. In zijn curator statement stelt Hajer: ‘IABR–2016 wil het platform zijn voor creatieve coalities van ontwerpers en stakeholders met nieuwe ideeën en verbeeldingen van wat de stad van de eenentwintigste eeuw zou kunnen zijn.’

Utrechtse ambities
Rond die toekomstige stad staat in Utrecht bij omvangrijke binnenstedelijke herontwikkelingen als Rotsoord, de Merwedekanaalzone, het Jaarbeurskwartier, Veemarkt en Spoorzone Tweede Daalsedijk nadrukkelijk het thema gezonde stad hoog op de agenda. Zo viel april dit jaar bijvoorbeeld in een persbericht rond de start van ontwikkelfase 2 van het Stationsgebied – het Jaarbeurskwartier – te lezen, dat het nieuwe Utrecht Centrum een toonbeeld wordt van duurzame en gezonde verstedelijking. Binnen het Europese Climate-KIC initiatief is voor het programma ‘Smart Sustainable Districts’ de herontwikkeling van fase 2 van het Utrechtse Stationsgebied verkozen tot één van de pilotprojecten. In opdracht van Rijkswaterstaat, het Ministerie van I&M, de gemeente Utrecht en het College van Rijksadviseurs voerde Posad Spatial Partners eerder een onderzoek uit naar ruimtelijke principes voor gezonde verstedelijking. Die principes werden ingezet in een testcase voor het Jaarbeurskwartier.

Healthy Urban Living
Het onderzoek van Posad toonde onder meer aan dat naast duurzaamheid als belangrijk thema de ambitie van ‘gezonde verstedelijking’ meer domeinen raakt, zoals gezondheid, welzijn, zorg en gezondheidseconomie. Op verzoek van de Gemeente Utrecht en Rijkswaterstaat heeft het Kenniscentrum Healthy Urban Living (KC HUL) een Inspiratiedocument Gezonde Verstedelijking opgesteld. Binnen KC HUL werken TNO, RIVM, Universiteit Utrecht, KNMI en Deltares samen aan het ontwikkelen van integrale kennis rond gezonde verstedelijking. Met het april 2015 gepresenteerde inspiratiedocument wil KC HUL een bijdrage leveren aan de actuele dialoog rond de maatschappelijke veranderopgaven in stedelijk gebied. Het inspiratiedocument werd onder meer benut bij de tweede werkexcursie ‘Stationsgebied Utrecht’ (voorjaar 2015) en het traject ‘Bouwen aan een Gezonde Toekomst’, wat onderdeel uitmaakt van de strategische agenda van de gemeente Utrecht.

#1 Stadsgesprek: De gezonde stad & de mens
Ook in het Stadsgesprek van 7 september, bedoeld ter verrijking van het IABR–Projectatelier Utrecht onder leiding van ateliermeester Joachim Declerck van Architecture Workroom Brussels, dus uitgebreid aandacht voor de gezonde stad. Dat leverde langs de lijnen van actoren, de stedelijke opgave en (mogelijke) rollen in het speelveld een interessante verkenning op binnen dit complexe vraagstuk. Hoe kan de manier waarop de stad is ingericht, bijdragen aan de veerkracht en gezondheid van haar inwoners? Wat is gezondheid eigenlijk en hoe kan die worden bevorderd door mensen aan te spreken op hun eigen kracht en regie? Aan welke ruimtelijke voorwaarden moet dan worden voldaan? Welke ruimtelijke kwaliteiten van de stad beïnvloeden het welbevinden, en daarmee, de gezondheid van de stadsbewoners? Waar liggen dan in Utrecht de kansen? Wat zijn de mogelijke strategieën en concepten waarmee, binnen een gelijk speelveld van traditionele partijen en nieuwe initiatiefnemers, van Utrecht een sociale inclusieve stad kan worden gemaakt? En… wie treedt er op als choreograaf? Aanwezig tijdens deze openbare bijeenkomst waren voornamelijk lokale stakeholders zoals bestuurders, beleidsmedewerkers, ontwerpers, zorg- en welzijnsprofessionals en vertegenwoordigers van maatschappelijke organisaties.

Follow the money
Een in korte tijd uitgevoerde verkenning van de belangrijkste actoren op het gebied van gezondheidszorg en welzijn door Wouter Veldhuis leverde verrassende inzichten op in de financiering van en geldstromen binnen de zorg. Veldhuis, partner/architect en urban designer bij Must urbanism in Amsterdam, liet bijvoorbeeld zien dat veel geld momenteel naar de 2e lijns zorg gaat, zoals ziekenhuizen, die zich dikwijls samenvoegen en als zorgclusters buiten het stadscentrum vestigen. Utrechtse voorbeelden daarvan zijn het UMC Utrecht op de Uithof en het St. Antonius Ziekenhuis Utrecht in Leidsche Rijn. Interessant is dan ook de vraag hoeveel van het geld dat zij ontvangen terug gaat naar voorzieningen in de stad, dichtbij bewoners. En wat is en kan de rol zijn van zorgverzekeraars, dikwijls grote partijen met belangen in of banden met vastgoed en stedelijke ontwikkeling, bij de gewenste transitie naar een sociale inclusieve stad?

Stedelijke opgave
Paul Vermeulen van De Smet Vermeulen architecten in Gent bracht vervolgens de gevolgen in beeld van de nieuwe Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo). Vanaf 2015 worden burgers meer aangesproken op hun eigen verantwoordelijkheid en netwerk. Alleen waar dat nodig is ondersteunt de gemeente. Enerzijds verdwijnen dáárdoor steeds meer verzorgingshuizen en de daaraan gekoppelde voorzieningen uit wijken en buurten, anderzijds willen ook steeds meer ouderen langer zelfstandig blijven wonen in de eigen wijk. De vraag naar zelfstandige ouderenwoningen met voldoende voorzieningen dichtbij neemt daardoor toe, wat vraagt om een nieuwe blik op de manier van wonen, leven en inrichting van de openbare ruimte. Nieuwe woonvormen tussen markt en civil society zijn meer dan gewenst, evenals het centraal stellen van de aanwezige zorgvraag/-behoefte in het proces van stedelijke ontwikkeling. Het samen met huidige en nieuwe actoren lanceren van pilots en projecten lijkt noodzakelijk, maar wie pakt de handschoen op en welke mogelijke (nieuwe) rollen en samenwerkingsverbanden zijn er weggelegd in het speelveld?

Gezondheid
Machteld Huber (arts en senior-onderzoeker aan het Louis Bolk Instituut) tot slot gaf inzicht in haar onderzoek naar een nieuw concept voor het begrip gezondheid. In 1948 door de World Health Organisation (WHO) gedefinieerd als ‘a state of complete physical, mental, and social well-being and not merely the absence of disease, or infirmity’ pleit Huber ervoor gezondheid te definiëren als ‘het vermogen om je aan te passen en je eigen regie te voeren, in het licht van de sociale, fysieke en emotionele uitdagingen van het leven’. Vertaald naar het thema De Gezonde Stad staat Huber een aantal principes voor die zijn samen te vatten onder de termen comprehensibility (begrijpt iemand zijn situatie en omgeving), manageability (heeft iemand het gevoel dat hij invloed kan uitoefenen op zijn situatie en omgeving), meaningfullness (kan iemand zin geven aan zijn situatie en omgeving) en connectedness (staat iemand in verbinding met zijn omgeving). Daarmee bracht Huber gedachtes in beeld als gestructureerde, overzichtelijke wijken met een duidelijk centrum , een bewegings- en voedselvriendelijke omgeving en inspraak bij de inrichting, maar ook zaken als de organisatie van de stad en welke netwerken daarbij actief zijn.

Lef en experiment vereist
Waar de wellicht nog ietwat schoorvoetende reacties en vragen van de aanwezigen zich deze avond voornamelijk toespitsen op de presentatie van Huber, dienen zich ook op het gebied van geldstromen, actoren, stedelijke opgave en mogelijke rollen ontegenzeggelijk meerdere interessante vragen aan voor een nadere verkenning. Daarbij lijken lef en experiment noodzakelijke ingrediënten voor het in gang zetten van werkelijk vernieuwende ideeën, strategieën en concepten en is, zoals vanuit de zaal werd geopperd, eigenlijk bovenal een brede sociaal-maatschappelijke innovatie gewenst om tot een inclusieve stad te komen. Zonder twijfel leveren binnen het Projectatelier Utrecht ook de volgende Stadsgesprekken, waaronder die op 30 november rond het thema samenwerken, nog meer interessante inzichten, vragen en perspectieven op. Voor wie #1 Stadgesprek gemist heeft dan ook zeker een aanrader om bij aan te schuiven. Het eerstvolgende Stadsgesprek is op 26 oktober en heeft als thema gezonde stad & the next economy.

 

Maurice Hengeveld

Maurice Hengeveld is freelance tekstschrijver-redacteur-journalist en tevens als pr/communicatiemedewerker verbonden aan het gebiedsproject Meer Merwede. Hij werkte voorheen als hoofdredacteur bij DUIC.nl en als coördinator pr/communicatie bij De Kargadoor. Maurice richt zich voornamelijk op storytelling, brand journalism en web content strategie en schrijft graag over zijn stad: Utrecht.